De misdaad van de gezusters Papin
Vertaald door Jeroen Hoogeweij
Het hieronder vertaalde stuk is afkomstig van Jacques Lacan, een Frans psycho analyticus die er kort samengevat in slaagde het structuralisme van de taalkundige Ferdinand de Saussure te combineren met de psycho analyse van Freud. Hiermee veranderde hij de psycho analyse van een behandelmethode tot een theorie, waardoor hij ook uitspraken over de samenleving in zijn algemeenheid kon doen. Hieronder een tekst van een jonge Lacan, voor het eerst gepubliceerd in 1933 in het surrealistische tijdschrift Le Minotaure’. Sommige noties erin zijn nog wat ouderwets, want het was natuurlijk een tijd waarin homosexualiteit nog als een pathologie werd gezien. Het betreft een open brief van hem aan Georges Dumas, waarin hij een korte analyse geeft van de geruchtmakende zaak van de Papin zusters en het verband tussen moordzucht en paranoia. Ook vond ik andere zaken aan specifiek deze zaak interessant, bijvoorbeeld dat de oudste Papin zuster de jongste volledig domineerde en deze daarom eigenlijk een betrekkelijk korte gevangenisstraf kreeg voor haar misdaad. Overigens is deze dramatische misdaad ook verfilmd als Sister my sister.
****** Aan dokter Georges Dumas, in respectvolle vriendschap
We herinneren ons de verschrikkelijke omstandigheden van de slachtpartij en de emoties die opgeroepen werden in het publiek bewustzijn, bij het aanhoren van de mysterieuze motieven van de twee moordenaressen, de gezusters Christine en Léa Papin. De pers reageerde op deze paniek en interesse met meer dan voldoende feitelijke informatie. We hoeven hier dus alleen maar de feiten van de misdaad op te sommen.
De twee zusters, 21 en 28 jaar oud, waren een aantal jaren lang in dienst van een eerzaam bourgeois gezin in het kleine provinciestadje: een advocaat, zijn vrouw en hun dochter. Er werd van ze gezegd dat het modeldiensters waren, te benijden om hun kunde in de huishouding; ook waren ze mysterieuze huishoudsters, want in ogenschouw genomen dat hun werkgevers weinig medemenselijk waren, kunnen we alleen zeggen dat de hooghartige onverschilligheid van de huishoudsters slechts een antwoord was op deze houding; “men spreekt niet met elkaar.” Toch kon deze stilte niet helemaal leeg zijn, zelfs als hij obscuur was in de ogen van de actoren.
Op de avond van de tweede februari materialiseerde deze obscuriteit zich als banaal gevolg van het uitvallen van de elektriciteit, door een blunder van de zussen. Al eerder waren hun twee afwezige werkgeefsters woedend geworden om veel minder. Wat lieten de moeder en dochter zien toen ze terugkeerden en de kleine ramp in ogenschouw namen? De verklaringen van Christine wisselden op dat punt. Hoe het ook zijn mag, het drama ontvouwde zich razendsnel en het is moeilijk om een andere versie dan die van de zussen te onderschrijven, dat hun aanval plotseling en gelijktijdig was, onmiddellijk voerend naar een uitspatting van woede. Beiden vlogen ze één van de vijanden aan, rukten de ogen uit hun kassen (een niet eerder vertoonde wandaad volgens de annalen van de wetenschap) en sloeg ze de hersens in. Vervolgens werd met alles wat in de omgeving gevonden kon worden, de hamer, de schenkkan, het keukenmes, ze vielen de lichamen van hun slachtoffers aan, hun gezichten inbeukend en genitaliën blootleggend, sneden ze diep in de dijen en billen van het ene slachtoffer om het geslachtsdeel van de ander met bloed te kunnen besmeuren. Daarna reinigden ze de instrumenten van deze afgrijselijke rites, wasten zichzelf en gingen samen in hetzelfde bed liggen. “Dat hebben we proper geregeld”, was de frase die ze wisselden en die ze terugbracht tot een sobere toonzetting, ontdaan van alle emotie na de bloedige orgie die plaatsgevonden had.
Ze gaven het hof geen begrijpelijk motief voor hun daad, geen haat, geen verwijt in de richting van hun slachtoffers; het enige wat ze deden was het nemen van de volledige gezamenlijke verantwoordelijkheid voor hun misdaad. Drie medische experts konden geen enkel teken van een delirium, waanzin of enige andere geestelijke of fysieke aandoening vinden, een feit dat goed vastgelegd werd.
De gegevens over wat er aan de misdaad vooraf ging zijn te vaag om in de overweging mee te nemen; dan is er ook nog eens de verhulde poging van de zusters om via de burgemeester de vrijheid van de jongste te winnen, een algemeen secretaris die ze “gebroken” over vond komen en een commissaris die getuigde dat hij ze “vervolgd” vond. Ook is er de obsessieve hechting aan elkaar, hun gebrek aan interesse in andere activiteiten en de vrije dagen die gezamenlijk in hun kamer doorbrachten. Maar zijn deze bijzonderheden echt zo verontrustend? Niettemin laten we een alcoholistische en gewelddadige vader voor wat hij is, die volgens hen een van zijn dochters verkrachtte, en hun voortijdige schoolverlaten.
Na nog maar vijf maanden in de gevangenis verbleven te hebben had de van haar zuster geïsoleerde Christine een zeer gewelddadige uitbarsting, met verschrikkelijke hallucinaties. Tijdens een andere aanval probeerde ze haar eigen ogen eruit te drukken. Onverrichterzake, maar niet zonder ze te beschadigen. Deze momenten van furieuze toevallen maakten inzet van een dwangbuis noodzakelijk; eerst voerde ze een soort erotische shows op en toen verschenen de eerste tekenen van melancholie: depressie, voedsel weigeren, zelfbeschuldigingen, daden van boetedoening die weerzinwekkend van aard waren en daarna belandde ze verschillende keren in een hallucinante redevoering. Christine’s verklaring dat ze zulke toestanden simuleerde kan niet aanvaard worden als de werkelijke sleutel tot haar wezen: deze speelsheid werd vaak vertoond, maar haar gedrag kan daarom niet als minder morbide gezien worden.
Op 30 september werden de zussen veroordeeld door de jury. Christine, aanhorend dat haar hoofd afgehakt zou worden op het plein in Le Mans, hoorde het nieuws op haar knieën aan.
******De agressieve drijfveer die overgaat tot moord lijkt dus de ziekte te zijn die ten grondslag ligt aan deze psychose. We kunnen deze drijfveer onbewust noemen, waarmee bedoeld wordt dat de intentie die het in de bewuste geest vertaalt, zichzelf niet kan manifesteren, zonder een compromis aan te gaan met de sociale eisen die het subject zich eigen gemaakt heeft, zonder dat de motieven gecamoufleerd worden. Precies dit is een delirium.
******De moordzuchtige drijfveer, waarvan we aannemen dat die ten grondslag ligt aan paranoia, zou inderdaad een weinig bevredigende abstractie zijn, als hij niet gecontroleerd zou worden door een serie van afwijkingen van gesocialiseerde instincten en als onze huidige kennis van de ontwikkeling van de persoonlijkheid ons niet zou laten zien dat deze instinctieve afwijkingen een gemeenschappelijke oorsprong hebben. Van afwijkend gedrag als sadomasochistische perversie of homosexualiteit kunnen in dit geval alleen psychoanalytici de oorsprong laten zien. We moeten onderkennen dat het erop lijkt dat de zussen dit afwijkende gedrag op grove wijze bevestigen: sadisme blijkt uit de manoeuvres die ze op hun slachtoffers uitvoerden, en welke relevantie kan gevonden worden in de exclusieve affectie die de zussen voor elkaar koesterden, het mysterie van hun leven, het excentrieke van hun samenleven en hun angstwekkende verblijf in hetzelfde bed na de misdaad?
******Christine’s stelling: --ik denk echt dat ik in een vorig leven de echtgenoot van mijn zus ben geweest-- wordt in onze patiënten gereproduceerd door veel fantastische thema’s. Wat een martelgang moest ze afleggen voor de wanhopige ervaring van de misdaad haar van haar andere zelf scheurde en ze na haar eerste crisis van een hallucinatoir delirium, toen ze dacht dat ze haar zus dood zag.
******Die noodlottige avond vermengden de zusters het beeld van hun waanzin met dat van hun werkgeefsters, als gevolg van de paniek van een op handen zijnde bestraffing. Ze verafschuwden de agitatie van deze twee die ze wegdroegen in hun afschuwelijke daden, ze rukten hun ogen uit zoals Bacchanten hun slachtoffers castreren. De ontwijdende nieuwsgierigheid die de mens al van het begin der tijden gekweld heeft, bewoog ze in hun verlangen om in de gapende wonden van de slachtoffers het ‘geheim van het leven’ te kunnen vinden, zoals Christine in haar onschuld voor de rechter verklaarde.
