In de periode waarin ik bij de ongeloofwaardige orde der transparanten mocht toeven, was The Matrix een zeer populaire film, ook bij de Orde. Hun spiritueel leider was erg enthousiast over de religieuze boodschap van de film, en wist ons onwetenden zelfs te vertellen, dat de gebroeders Wachowski, net zoals hijzelf, gidsen waren. Gidsen zijn spirituele leiders, gekomen van een andere, meer ontwikkelde planeet. Zij dienen ons mensen op een hoger niveau van begrip en ontwikkeling te brengen. Ademloos hingen wij aan de keukentafel aan de lippen van onze gids. Tjonge, wij waren toch wel bevoorrecht om deelgenoot te worden van zulke hoogwaardige kennis!
Achteraf bezien, niet meer zo onwetend, begrijp ik wel wat er in die Matrix-film zo aantrekkelijk was, maar vooral zo herkenbaar voor Marcel Sick. In de eerste plaats was de film goed gestructureerd, begrijpelijk, maar bovenal een mooi kader voor de voortbouwing van zijn eigen theorietjes. The Matrix volgt de logica van een computerspelletje; de karakters in dit mythologisch universum zijn niet van vlees en bloed, maar rollen, functies. Sick deelde zijn volgelingen ook graag in naar de functies die zij moesten vervullen, zoals raderen in een groot radarwerk. Voor hemzelf was uiteraard de mooiste rol weggelegd: een redder, een behoeder van de meest wezenlijke waarden van de mens: vrijheid, talenten, geweten, de ziel. Net als hoofdpersoon Neo (anagram van One) droeg hij tijdens de diensten een soutane. Daaraan herken je de rol van een religieuze gids: priester, en niet zomaar eentje, nee: de hogepriester van de menselijkheid.
Wat is namelijk de gedachte achter The Matrix? De matrix uit de filmtitel is een computerprogramma, wereldomspannend en totalitair: de vrije mens is het laatste oneffenheidje dat moet worden weggewerkt. De matrix wil alles en iedereen beheersen, een bedrieglijke illusie, als het boeddhistische maya. Wie laat de mens eruit ontwaken? Antwoord: de priester, die tegelijkertijd Boddhisatva (verlichte) en Christus is. Naast Boeddhistische waren de Christelijke elementen: in deel Een stierf Neo om daarna te herrijzen. Hetzelfde deed Neo’s vecht- en liefdesvriendin in Reloaded. Haar naam: Trinity; christelijker kan het niet. De christelijke symboliek dringt zich vaak op, vooral in de gnostische variant. Een van de ruimteschepen van de good guys heet Gnosis, het inzicht waardoor de mens verlost wordt uit – naar een woord van gnosticus Valentinus – zijn ‘gevangenschap in een zelfbedachte, denkbeeldige wereld’.
Een van de lievelings ’apostelen’ van Sick vergeleek het leven buiten de matrix met een ‘droom’, waaruit wij Transparanten ontwaakten. Dat ontlokte bij onze gids een bewonderend goedkeuren. De priester kan, net als Boddhisatva en de hogere wezens in de gnostiek, ‘stilte’ en ‘rust’ brengen, hier uitgebeeld door vertraging van beelden en het stilzetten van een kogelregen.
Filmmakers Larry en Andy Wachowski lieten er geen twijfel over bestaan; ze lieten zich sterk door de religie leiden. Het boeddhisme is in de film verwerkt, alsmede een forse dosis christendom, waardoor de ‘Matrix’-films naadloos aansluiten bij de populaire spiritualiteit die new age heet. De film werd ook gretig bejubeld door meer orthodoxe gelovigen, die er met een zucht van verlichting het bewijs van onuitroeibare, ja, oplevende godsdienstigheid in zien. Spiritual fiction, noemen ze het. In hun films flirten de Wachovski’s met boeddhisme en gnostiek, maar halen een essentie ervan onderuit. De verloste, verlichte mens neemt volgens die geestesstromingen afstand van het stoffelijke, richt zich meer tot het geestelijke.
Neo is echter meer van de lichamelijke liefde, net als de bewoners van het laatste bastion van menselijkheid, het belaagde onderaardse Zion, die een broeierig feest bouwen à la Woodstock. Dat zou nog als kritiek kunnen worden beschouwd op een element van die religieuze tradities. Maar de films oefenen een fundamentelere kritiek. De Wachovki’s nemen de religieuzen postmodern in de maling! In ‘The Matrix’ komt een boek van de postmoderne denker Jean Baudrillard in beeld, opengeslagen bij het hoofdstuk On Nihilism; alle beelden, van televisie tot aan mode, moeten gedeconstrueerd worden om hun onderdrukkende werking te slopen.
In ‘Reloaded’ figureert ook een denker, maar dan een echte; de godsdienstfilosoof en zelfbenoemde intellectuele vrijheidsstrijder Cornell West, een Marvin Gaye-achtige verschijning met een rapplaat op zijn naam. Met zijn boeken over nihilisme en racisme had de Princeton-professor zoveel indruk gemaakt op Larry Wachoski, dat er een rolletje voor hem werd bedacht. West speelt een van de wijzen van Zion, het laatste menselijke bolwerk, en heeft één zin tekst: ,,Begrip is niet nodig voor samenwerking’’. Die stelling geeft ‘Reloaded’ een politieke draai. Niet samenwerken, dat deed het ‘Oude Europa’ met de Verenigde Staten in de strijd tegen de dictatuur en de terreur. In zijn heroïsch gevecht tegen de matrix – inderdaad: dictator en terrorist versus de vrije mens – vindt Neo de Merovingian tegenover zich, iemand met een decadente levensstijl, vals en met een sterk Frans accent. Een andere tegenstander, de zelfklonende Smith, rijdt Audi. Ziedaar; de menselijkheid en Zion hebben veel te vrezen van de Frans-Duitse as van het onbegrip.
Waar Deel I te dogmatisch, te star was, zien wij dat in Deel II met de komst van West, het iets meer jazzy is, meer improviserend, flexibel, vloeiend. West en Larry Wachovski vonden elkaar in een voorliefde voor het bijeenscharrelen van beelden en ideeën uit alle hoeken, van films tot godsdienst, van wijsbegeerte tot popmuziek. Om, zoals West het uitdrukt, van de aarde ‘een filosofischere plaats’ te maken. Ik kan mij voorstellen, dat er in het tweede deel voor sommigen te veel geouwehoerd en te weinig geknokt werd.
Smaken verschillen nu eenmaal.
Donker Hart
Ach ja, The Matrix. Die film kwam mooi op tijd zeg (om ‘gebruikt’ te worden als ‘lesmateriaal’)! Erg herkenbaar wat je schrijft over zowel de film, als de uitleg die er binnen de toenmalige groep (nu de ODT) aan gegeven werd.
Je schrijft in de eerste alinea: “. . . net zoals hijzelf, gidsen waren. Gidsen zijn spirituele leiders, gekomen van een andere, meer ontwikkelde planeet. Zij dienen ons mensen op een hoger niveau van begrip en ontwikkeling te brengen. Ademloos hingen wij aan de keukentafel aan de lippen van onze gids”.
Je beschrijft het exacte moment dat ik volledig en definitief ben afgehaakt. Ik zat weliswaar niet aan een keukentafel toen de onzin over me werd uitgestort, maar toch. Het is voor mij nog steeds ongelofelijk dat er zoveel intelligente en weldenkende mensen gevallen zijn voor die onzinnige voorspiegeling van zaken.
Ik realiseer me dat ik redelijk off-topic reageer, maar je eerste alinea wierp me kort terug in de tijd.